|
1968 yılında Türkiye ladin Ormanlarına giriş yapan Dendroctonus micans (Şekil-1), bugün itibariyle tüm ladin ormanlarımıza yayılarak doğal yayılış alanını tamamlamıştır. Bu böcekle 1985 yılından itibaren, laboratuvar şartlarında onun özel yırtıcısı olan Rhizophagus grandis adlı yırtıcı böcek üretilerek (Şekil-2), Biyolojik mücadele yapılmaktadır. 1985 yılından 1989 Yılına kadar deneme üretimi araştırma aşamasında sürdürülerek 1989 Yılından itibaren kitle üretimine geçildi. 1985 yılından 2004 yılı sonu itibariyle 2.698.813 adet yırtıcı böcek üretilerek, 222.895 adedi Trabzon, 55.000 adedi Giresun ve 2.274.804 adedi ise Artvin Orman Bölge Müdürlüğü ladin Ormanlarına verildi. Artvin ladin ormanlarının büyük bir bölümünde doğal denge sınırına yaklaşılmıştır. Ancak ladin ormanlarımızda aynı ağaçta birden fazla kabuk böceğinin zarar yapması sonucu, ladin ormanlarımız zayıf düşmekte ve dolayısıyla D.micans bu olumsuz şartlardan faydalanarak, bazı sahalarda yoğunluk artışı yapabilmektedir. D.micans’in sahaların genelinde doğal denge sınırına indirilebilmesi için, R.grandis’in böcekli sahalardaki yoğunluğunun P’nin üstüne çıkması gerekmektedir.
|
|
Şekil-1 D.micans ergini
|
Şekil-2 R.grandis ergini
|
| RR.grandis’in laboratuvar şartlarında üretilmesi için üretim laboratuvarlarının hazırlanması:
1-R.grandis üretimine başlamadan önce, üretimde kullanılacak laboratuvarlar ’luk formaldehit ile bir hafta süre ile dezenfekte edildikten sonra bol sabunlu su ile iyice yıkanmalıdır (Şekil-3). Bununla birlikte üretimde kullanılacak alüminyum ve plastik leğenler, keski, çekiç, pens, plastik ve cam kaplar v.s. gibi aletlerde formaldehit ile dezenfekte edilmelidir. Ayrıca laboratuvarda kullanılan böceklerin beslenme kapları, saklama kapları, taşıma kapları, buzluklar, buzdolabı gibi diğer aletlerde mutlaka dezenfekte edildikten sonra bol sabunlu su ile yıkanarak temizlenmeli.
2- Üretimde kullanılacak kum dere kumu ve yarı dışlı kum olmalı, milli kum olmamalı, ayrıca kum mutlaka yıkanmalıdır. Bu işlemden geçirilen kum normal büyüklükteki alüminyum kazanlarda iyice kaynatılarak dezenfekte edilmelidir. İyice kaynayan kum naylon çuvallara konularak suyunun süzülmesi sağlanır. Normal nemli kıvama gelen kum, önceden dezenfekte edilmiş 10 cm derinlikte ve 42 cm genişlikteki alüminyum veya naylon leğenlere konularak laboratuvardaki raflara yerleştirilir (Şekil-4).
3-Laboratuvarlara bol güneş ışığının girmesi engellenmelidir. Laboratuvarda büyük cam varsa siyah kartonla veya gazete kağıdı ile kaplanmalı ve laboratuvarın camı açıldığında hava sırkılasyonu sağlanmalıdır. Laboratuvardaki raflar arası en az 65-75 cm yükseklikte olmalı, ranzalar yerden 5-10 cm yüksekte olmalıdır. Laboratuvar tabanı kalebodur, yanları ise fayans yada kalebodur olmalı, geçici üretim laboratuvarları ise kireç ile badana edilmesi gerekir.
|
|
Şekil-3 laboratuvar
|
Şekil-4 Üretim laboratuvarı
|
| 4- R.grandis üretiminde kullanmak için ormandan D.micans’in 2-3’üncü gömlekteki larvalarının toplanması gerekir (Şekil-5). Toplanan larvaların hasta olanları ile son gömlekteki larvalar ayıklanır, son gömlekteki larvaların ayıklanmasının nedeni, son gömlekteki larvalar laboratuvar şartlarında kısa sürede pupa safhasına geçecekleri için, R.grandis larvaları kütükte olgunluk yiyimi yapamazlar ve beslenemedikleri için pupa safhasına geçemezler, ya larva safhasında ölürler yada çok zayıf ve güçsüz oldukları için pupa safhasında ölürler, yanı devreyi tamamlayamazlar. Bu yüzden üretimde kullanılacak larvaların 2-3’üncü gömlekte olmalarına dikkat edilmelidir. R.grandis larvalarının beslenebilmeleri için D.micans larvalarının 22-30 günlük süre içinde üretim kütüğünde larva veya pupa safhasında kalmaları gerekir. |
|
Şekil-5 D.micans’in larvaları
|
Şekil-6 D.micans erginleri
|
| 5- Üretimde kullanılacak R.grandis erginleri Ormandan toplanmalı ve 4-4,5-5mm boyunda olanları üretimde kullanılmalı. Bu boyda olanlar en iyi sonuçların alınması için idealdir, kumda erginleşme oranları 0’e kadar çıkmaktadır. 2.8-3.5 cm boyunda olan erginlerden düşük oranda verim alınmaktadır. Üretimde kullanılacak erginlerin yaralı ve sakat olanları ayıklanmalıdır, çünkü sakat fertlerden oluşan R.grandis topluluklarında, sakatlık hastalığı kalıtsal olarak kuşaktan kuşağa geçmektedir. Buda D.micans’la Biyolojik mücadelede iyi bir verimin alınmasını engellemektedir. R.grandis erginleri belli testlerden geçirildikten sonra, sağlıklı olanlar üretimde kullanılmalıdır (Şekil-7). 6- R.grandis üretimini olumsuz yönde etkileyen faktörlerin başında Beauveria bassiana adlı mantar türü gelmektedir. B.bassiana bulunduğu ortamdan başka ortamlara yayılması için genellikle R.grandis erginlerinin son abdoment segmentinde bulunan genital organların etrafına yerleşir ve dişi yumurta koyarken bu mantar yumurtalara bulaşır ve kütüğe yayılarak diğer larvalar üzerinde gelişimini sürdürerek,larvalar ile kuma inerek kumda nemli ortamda hızla yayılarak pupa ve larva safhasında büyük çapta ölümler ortaya çıkar, bu mantarlı R.grandis erginleri ve larvaları ormana verildiğinde, ormandaki sağlıklı fertleride etkiler ve yapılan çalışmalar büyük ölçüde sekteye uğramış olur. Laboratuvarda bulunan bu tipteki sağlıksız ve mantarlı erginler bir lup sayesinde ayıklanarak üretime sokulmamalıdır (Şekil-9). Akarların R.grandis erginleri üstünde toplanarak yumurta koymakta ve ergin böceğin zayıf düşmesine neden olmaktadır. Akarların böceğin üstünden temizlenmesi gerekir (Şekil-10). |
|
Şekil-7 R.grandis erginleri
|
Şekil-8 R.grandis erginlerinin beslenmesi
|
|
Şekil- 9 Mantarlı kütük
|
Şekil-10 Akarlı R.grandis ergini
|
| 7- Beslenme kaplarının hazırlanması, 7,5x5 cm ebadındaki cam kaplar içine larva öğüntüsü veya ladin talaşı,1x1,2x2,2x3 cm ebadında yaş ladin kabuğu ve D.micans’in larvaları,pupaları veya yumurtaları konulur, hazırlanan bu beslenme kaplarına üretilen R.grandis’in ergin (Şekil-12) ve larvaları (Şekil-15) ayrı kaplara 1000-4000 adet konularak laboratuvarda 4-5 günlük olgunluk yiyimi yaptırılır. Bu süre sonunda beslenme kapları 40C’ye ayarlanmış buzdolabına konulur (Şekil-13,14). |
|
Şekil-11 R.grandis ( Erkek )
|
Şekil-12 Beslenme kabı
|
|
Şekil-13 Beslenme kabındaki R.grandis erginleri
|
Şekil-14 Beslenme kabındaki R.grandis erginleri
|
| 78-Üretimde kullanılacak R.grandis erginlerinin erkek ve dişileri ayrılarak (Şekil-11), iki ayrı kapta beslenmeleri ve cinsel güce erişmeleri sağlanır (Şekil-8). Erginler üretim kütüklerine verilinceye kadar saklama kaplarında buzdolabında 40C’de latens halde saklanırlar. Üretim kütüklerine verilecek erginler, 2-3 saat önceden buzdolabından çıkarılarak 20-220C’de bekletildikten sonra çiftler halinde 10 cm boyundaki tüpler yardımı ile üretim kütüklerine verilirler |
|
Şekil-15 Beslenme kabındaki R.grandis lavraları
|
Şekil-16 Beslenme kabındaki R.grandis lavraları
|
| R.grandis’in laboratuvar şartlarında üretilmesinde iki metot uygulanmaktadır:
a- Ladin kütüklerine D.micans larvası verilmek suretiyle yapılan üretim metodu, laboratuvarda üretim için kullanılacak kütükler, genellikle D.micans’in işgal ettiği böcekli ladin ağaçlarıdır (Şekil-31). Kesilen ağacın tümünü kullanmak için ağacın dip kısmından ucuna doğru 35-40 cm boyunda ve 18-30 cm çapında suyunu kaybetmemiş yaş ladin takozları alınır, ağacın uçuna yakın olan kısmı D.micans’in larvadan üretilmesine müsait olmadığı için, D.micans’in erginden üretilmesinde kullanmak için 40-60 cm boyunda takozlar alınarak ağacın tümü değerlendirilir. Uygun seksiyonlara ayrılan ladin takozları iyice temizlendikten sonra, kütüğün bir tarafı ile kabuktaki yaralı ve çatlak kısımlar bir fırça yardımı ile sıvı parafınla kapatılır (Şekil-20). Bu işlem kütüğün kısa sürede nem kaybetmesini önlemek için yapılmaktadır. Hazırlanan bu kütüklerin parafinli olan kısmı bir keski ve çekiç yardımıyla kambiyum ile odun arasında 1-3 cm derinlikte ve 1-2 cm genişlikte Kambiyum sağlam kalacak şekilde kütüğün her iki tarafından odun kısmından ayrılacak şekilde kanal ( Ark ) açılarak, leğen içindeki önceden siterilize edilmiş nemli kuma kütüğün parafinli olmayan kısmı 2-3 cm gömülmek suretiyle yerleştirilir. Leğen içindeki kum 5-8 cm yükseklikte olmalı, Ormandan toplanan D.micans’in 2-3’üncü gömlekteki larvalarından ölmüş ve hastalıklı olanlar bir pens ve fırça yardımı ile ayıklanarak, kütüğün çapına göre açılan kanallara 400 ile 1000 adet olmak üzere her iki tarafa verilirler (Şekil-17,18). Kütüğe verilen larvalar 3-7 gün içinde kambiyumu yiyerek kütüğe yerleşirler. Bu süre sonunda, kütüğe konan D.micans’in larva sayısına göre, R.grandis erginleri 1 çift, 2 çift (2 dişi 2 erkek, 2 dişi 1 erkek) hesabi ile çalışmanın fazla olduğu yerlere kabuk üçgen şekilde yandan açılarak verilir ve açılan kısım yarı katı parafınla kapatılır, yada kütüğün üstünde açılan kanaldaki çalışmanın bol olduğu (D.micans larvalarının beslenme yaparken dışarı attıkları ladin talaşı) yerlere verilirler. Yırtıcı verme işi bittikten sonra kütüğün üstten açılan kısmı(Kanalın) nem kaybını önlemek için üzeri yarı katı parafınla kapatılır (Şekil-19). R.grandis erginleri kütükte bir hafta içinde çiftleşerek yumurta koyarlar. Bir haftanın sonunda yumurtadan çıkan R.grandis larvaları kütükte, 22-30 gün boyunca D.micans larvaları ile son gömleğe kadar beslenirler. R.grandis erginlerinin kütüğe verildikten 22 ‘inci günden sonra olgunlaşan larvalar pupa safhasına yatmak için kütüğün altındaki nemli kuma inmeye başlarlar (Şekil-21). Kuma inen son gömlek larvalar kütüğün altına doğru ilerliyerek ya kütüğün altında yada kuma 2-3 cm girerek kendilerine kumda bir pupa beşiği hazırlayarak pupa safhasına yatarlar (Şekil-22) . Kumda pupa safhasına yatan larvalar 7-10 günlük istirahat (Diyapoz) döneminden sonra pupa safhasına geçerler, 10-15 günlük bir pupa safhasından sonra genç ergin safhasına geçerler. Bu süre boyunca kum sürekli kontrol edilerek haftada iki kez ponpa yardımı ile hafif bir şekilde nemlendirilir(Şekil-23).Kumun fazla nemli olması B.bassiana adlı mantarın kolayca üremesine ve kumun tümüne yayılmasına neden Olur. Kumu normal nemli düzeyde tutmak gerekir, zira böceklerin en fazla zayiat verdikleri ve savunmasız oldukları devre pupa safhasıdır. Eğer üretim kütüklerinin birinde veya bir kaçında B.bassiana adlı mantarın üremesi tespit edilirse, bu kütükler laboratuvardan uzaklaştırılır, aksi halde mantar tüm laboratuvara yayılır (Şekil-9). Kum nemlendirilmezse böcek pupa safhasında nemsiz ortamda su kaybeder ve sonunda ölür.
|
|
Şekil-17 Larvadan üretim kütüğü
|
Şekil-18 Kanal içindeki larvalar
|
|
Şekil-19 Üstü parafinli kütük
|
 Şekil-20 Üstü reçineli kütük
|
|
Olgun larvalar kuma indikten sonra 45’inci günden itibaren ilk genç erginler görünmeye başlar. Erginleşen R.grandis erginleri 65’inci günden sonra, kumdan kalifiye işçiler tarafından (Bu işte deneyim kazanmış olan) seçilirler (Şekil-25,26). Kumdan seçme işlemi sırasında larvalar, erginler ve pupalar ayrı ayrı kaplara alınırlar, erginler ve larvalar beslenme kaplarına alınarak 4-7 gün boyunca laboratuvarda olgunluk ve cinsel güce erişmeleri için (Şekil-13,14,15). (Şekil-27,28) Beslenmeleri sağlanır, yırtıcılar bu süre sonunda ormana verilene kadar beslenme kapları ile birlikte 40C’de latens halde saklamak için buzdolabına konulur, ormana verilecek erginler ve larvalar taşıma kapları ile böcekli sahalara götürülerek D.micans’in yuvalarına verilirler. Pupalar ise 10x20, 5x10 cm ebadında içinde hafif nemli kum bulunan cam veya plastik kaplara konularak laboratuvarda erginleşmeleri sağlanır. Üretim kütüklerinin kabukları bıçak yardımı ile soyularak, kütükte kalan erginler, larvalar ve pupalar seçilerek beslenme kaplarına alınırlar (Şekil-29),(Şekil-35). b- Ladin kütüklerine D.micans erginleri vermek suretiyle R.grandis’in üretilmesi yöntemi, böcekli ağaçlardan elde edilen 40-60 cm boyunda ve 18-30 cm çapındaki ladin kütüklerinin her iki yanına 4-6 adet D.micans erginleri film kutuları ile verilir Şekil-4), yada kütüklerin yan taraflarından iki ayrı yerden bir keski yardımı ile üçgen şeklinde yarık açılarak D.micans’in ormandan toplanan 5-10 adet ergini verilir (Şekil-6), açılan bu kısım yarı katı parafınla kapatılır. D.micans erginleri kütükte cep şeklinde ana yol açarak yumurtalarını tomaklar halinde koyarlar (Şekil-33), ve yumurtadan çıkan larvalar kambiyum ile beslenerek, bir ay içinde 2-3’üncü devreye geldiklerinde (Şekil-34) D.micans larvalarının bulunduğu yerlere kabuk üçgen şeklinde açılarak her yuvaya 1 ve 2 çift R.grandis erginleri verilir ve açılan kısım yarı katı parafınla kapatılır. Bundan sonraki aşamalar larvadan üretim metodunda olduğu gibidir. Larvadan üretim metodunun süresi ortalama 67 günde olurken, erginden üretim metodunun süresi 90-97 güne kadar çıkmaktadır. Bu yöntemde süre uzamasına rağmen çok iyi sonuç alınmaktadır. Yılda iki kez üretim yapılacaksa, birinci üretim larvadan, ikinci üretim ise erginden yapılması gerekir. Larvadan üretim yapılırken, erginden üretim için kütüklere D.micans erginlerinin verilmesi gerekir, larvadan üretim bittiği zaman, zaman kaybını önlemek için ergin kütüklerinin hazır olması gerekir.
|
|
Şekil- 21 Kumdaki pupalar
|
Şekil-22 R.grandis pupası
|
|
Şekil-23 Kumun nemlendirilmesi
|
Şekil-24 Kütüklerin soyulması
|
|
Üretilen R.grandis’in ergin ve larvalarının böcekli sahalara verilmesi : Kumdan seçilen R.grandis’in ergin ve larvalarına beslenme kabında bir haftalık olgunluk yiyimi yaptırıldıktan sonra, 2 dişi 1 erkek, 3 dişi 2 erkek hesabi ile seçilen erginler cam tüpler içinde, larvalar ise film kutuları veya cam kaplar ile buzluklar ile böcekli sahalara götürülür (Şekil 44). D.micans’in böcekli ağaçtaki ergin giriş hunisinin (Şekil-37) bulunduğu yuvanın 5-10 cm üstünden bir nacak yardımı ile kabuk üçgen şeklinde(Şekil-38) açılarak ( D.micans’in 2-3’üncü gömlekteki larvalarının bulunduğu yuvalar) R.grandis’ler çiftler halinde hektardaki böcek Yoğunluğuna göre, D.micans Yuvalarına 20-30 adet verilerek, açılan yuvalar reçine ile kapatılır(Şekil-39). R.grandis erginleri D.micans’in yoğun olduğu yerlerde böcekli ağaçların kök kısımlarınada çiftler halinde bırakılabilir (Şekil-31,43). R.grandis larvaları ise D.micans’in ileri safhasındaki larvalarının bulunduğu yuvalara 50-60 adet verilerek, açılan yuvanın üstü kapatılır. Yaz aylarında R.grandis’in ergin ve larvaları böcekli ağaçların her tarafına verilebilirler, ancak sonbaharda üretilen larvalar ve erginler ağaçların kök kısmına verilmesi gerekir, çünkü böcekler hava sıcaklığının düşmesi ile kışlamak zorundadırlar, gövdede kalan larvalar kışın donabilir. D.micans erginleride sonbaharda ağacın kök boynuna yumurta koymaktadırlar. R.grandis erginleri sonbaharda D.micans’in yuvalarına 30-40 adet olmak üzere toplu olarak verilebilir, çünkü kışa doğru üreme olmayacağı için ayni ağaçta kışlarlar. D.micans yuvalarına verilen R.grandis erginleri, verilen yuvayı beğenmezse yuvayı terk ederek kendilerine uygun yuva ararlar. R.grandis erginleri hiçbir zaman D.micans’in son gömlek larvalarının bulunduğu yuvalara yumurta koymazlar.
|
|
Şekil-25 Erginlerin kumdan seçilmesi
|
Şekil-26 Erginlerin kumdan seçilmesi
|
 Şekil-27 Beslenme kabındaki larvalar |
Şekil-28 Beslenen R.grandis larvaları
|
|
R.grandis’in ergin ve larvalarının, D.micans’in erginlerinin buzdolabında veya soğuk hava depolarında saklanması yöntemleri : R.grandis erginleri kumdan seçildikten sonra beslenme kaplarında 4-7 gün boyunca olgunluk ve cinsel güce erişmeleri için beslenmeleri sağlanır. Bu süre sonunda beslenme kapları 40C’ye ayarlı buzdolabına konularak latens halde saklanır. Ayda iki kez saklama kapları buzdolabından çıkarılarak 2-3 saat normal sıcaklıktaki odada beslenmeleri sağlanır, saklama kabındaki ladin talaşı ve ladin kabuğu yenileri ile değiştirilir. Kaptaki mantarlı ve ölmüş R.grandis erginleri ve D.micans larvaları seçilerek kaptan çıkarılır ve yeniden D.micans larvaları kaba konularak, kabın kapağı organtin (Tülbent bezi) bezle kapatılarak buzdolabına konur. Beslenme kabının kapağı 8-10 yerden böceklerin çıkamayacağı şekilde hava almaları için delinmesi gerekir. Bu yöntemle R.grandis erginleri 8 ay boyunca saklanabilir. D.micans erginleri 60-70 cm boyundaki kabuğu yaş olan ladin kütüklerinin her tarafına yüzlercesi, 10-15 adedi bir film kutusu ile olmak üzere toplu olarak kütüklere verilerek 2 4 dereceye ayarlı soğuk hava deposunda 6 ay süre ile saklanabilir. Şekil-40
|
|
Şekil-29 Kütüklerin soyulması
|
Şekil-30 Kütükteki D.micans larvaları
|
|
Şekil-31 D.micans’in arız olduğu ağaç
|
Şekil-32 D.micans erginleri
|
|
Şekil-33 D.micans yumurtaları
|
Şekil-34 Yuvadaki D.micans larvaları
|
|
Şekil-35 Üreyen R.grandis larvaları
|
Şekil-36 D.micans erginleri
|
|
Şekil-37 D.micans’in giriş hunisi
|
Şekil-38 R.grandis’in yuvaya verilişi
|
 |
Şekil-40 Ergin D.micans’in film Kutusu ile Kütüğe verilişi
|
|
Şekil-41 D.micans’in zararı
|
Şekil-42 Kök boynundaki D.micans yuvası
|
 Şekil-43 D.micans’in ağaçtaki Larva zararı |
|
Makaleler 
2008 yılı orman mühendisi...
