Doğu Karadeniz Ladin Ormanlarına 1980’li yıllarda gelerek kitle üremesi yapan Ips typographus, bugün tüm ladin ormanlarımıza yayılarak doğal yayılış alanını tamamlayıp, kitle üremesi yaptığı sahalarda Picea orientalis’lerin geleceğini tehlike altına sokmuştur. Avrupa’da olduğu gibi, bizde de en tehlikeli kabuk böceği türüdür. Bu böceğe karşı biyoteknik ve mekanik mücadele çalışmalarının yanı sıra biyolojik mücadelede kullanılacak türlerin araştırılarak laboratuvar şartlarında üretilmesi gerekmektedir. Bu böceğin ergin, yumurta, larva ve pupalarını yiyerek beslenen T.formicarius’un laboratuar şartlarında üretilmesi için üç metot uygulanmıştır. Birinci metotta ormandan getirilen 22cm çapında ve 45cm boyundaki yaş ladin takozlarına Ips typographus erginleri verilerek kafeslere konulmuştur. Yapılan üretimde her kütükten ortalama 14 adet T.formicarius ergini elde edilmiştir. Bu metod kafes içinde gerçekleştiği için oldukça zor ve ekonomik bulunmamıştır. Kütüklere Dendroctonus micans’in ergin ve larvalarının verilerek yapılan üretim şeklinde ise, kutu metodu ile üretilen T.formicarius larvaları bu kütüklere larva safhasında verilerek yapılan üretimden, her kütükten ortalama 13 adet ergin elde edilmiştir. En ekonomik üretim şekli ise kutu ve tüpte yapılan üretim şekli olarak tespit edilmiştir. Kutu metodu ile üretilen larvalar, her tüpe bir adet T.formicarius larvası verilerek son gömleğe gelinceye kadar D.micans larvası ile beslenip, son gömlek larvalar vişne çürüğü veya eflatun rengine geldiklerinde tüplerden çıkarılarak içinde hafif nemlendirilmiş ladin talaşı ve yaş ladin kabuğu bulunan kaplara konularak erginleşmeleri sağlanmıştır.

Anahtar sözcükler: Thanasimus formicarius, Ips typographus

Giriş

Artvin orman bölge müdürlüğü ladin ormanlarına 1970’li yıllarda giriş yapıp, ladinlerin 0’undan fazlasına değişik oranlarda zarar vererek ağaçları zayıf düşürmek suretiyle dikili tuzak ağacı konumuna getiren D.micans doğal dengenin bozulmasına neden olmuştur. Bu ormanlar, Ips türü kabuk böceklerinin her an afet halinde üreme yapabilecekleri ideal ortamlar haline gelmiştir. 1984 yılında Artvin’de tespit edilen (Aksu, 1987; Aksu ve Aklan, 1990) Ips typographus bu zayıf düşmüş ladin ormanlarında gelişimini sürdürmüştür. Bu gün 165.000 hektar ladin ormanının tamamına yayılarak kitle üremesi yaptığı sahalarda, 1998 yılından itibaren ağaçların ölümlerine neden olmaya başlamıştır. Bu kabuk böceği D.micans’dan sonra ladin ormanlarımızın bir numaralı sorunu halini almıştır. Ips typographus 2005 yılına kadar Artvin’de 1.000.000 m³ ladin ağacının ölümüne neden olmuştur (Yüksel ve ark., 2003). Son 6 yılda 24.508 hektarlık alanda 494.944 m³ ladin ağacı olağanüstü eta ile alandan alınmıştır. Bu böcekle 1998 yılından itibaren feromon tuzakları ile yapılan mücadele ile 2004 yılı sonu itibariyle toplam 7 yılda böceğin yoğun olarak zarar yaptığı sahalara 71.120 adet feromon tuzağı asılmış ve 250.556.397 adet ergin böcek yakalanarak imha edilmiştir.

Son yıllarda T.formicarius’un kabuk böceklerinin populasyon dinamiğinde anahtar faktör olduğu belirtilmektedir (Sautter, 1996; Werzée, 2000). Ülkemizde de kabuk böcekleri üzerinde beslendiği tespit edilmiştir (Ünal, 1998; Göktürk, 2002; Yüksel ve ark., 2000; Yüksel ve ark., 2003). Kabuk böceklerinin bir çok türü ile beslenen T.formicarius en fazla I.typographus ile beslendiği belirtilmektedir (Werzée, 2000; Mills, 1985; Weslien ve Regnander, 1992).

Bu çalışma, T.formicarius’un laboratuar şartlarında üretimi ve biyolojik mücadele uygulamalarında kullanılması olanaklarını belirlemek amacıyla yapılmıştır.

Materyal ve Yöntem

Bu çalışmada öncelike, Artvin Orman Bölge Müdürlüğünün Rhizophagus grandis’in üretimi için kurmuş olduğu klimalı laboratuarlardan faydalanılmıştır. T.formicarius’u laboratuar şartlarında üretmek için, I.typographus’la biyoteknik mücadele kapsamında böcekli sahalara asılan feromon tuzaklarına düşen erginler tuzaklardan alınarak laboratuara getirilmiştir. T.formicarius’un laboratuar şartlarında üretilmesi için ortalama sıcaklığı 22^o C ve havadaki nemi u’e ayarlı klima cihazından faydalanılmıştır. T.formicarius’un laboratuar şartlarında üretilmesi için 22cm çapında ve 45cm boyunda yaş ladin takozları, katı ve sıvı parafin, keski, çekiç, pens, 8.000 adet D.micans larvası, I.typographus erginleri, feromon tuzakları, 30cm x 33cm x 42,5cm ve 40cm x 40cm x 50cm ebadında yapılmış tel kafesler, 6cm çapında ve 4cm yüksekliğinde yuvarlak cam ve plastik kaplar, 20cm boyunda 2cm çapında, 10cm boyunda 1.1cm çapında ve 15.5cm boyunda 1.5cm çapında üç tip cam tüp ile 12.5 x 8.5 x 6.5cm, 16 x 11 x 7.5cm, 18.5 x12.5 x 9cm ebadında plastik kaplar kullanılmıştır.

Bulgular

T.formicarius’un laboratuar şartlarında üretilmesinde üç farklı metot kullanılmıştır.

Kütük metoduyla üretimde: genellikle D.micans’in zarar yaptığı ladin ağaçlarından 5 adet 22cm çapında ve 45cm boyundaki yaş ladin takozlarının iki yüzü ile, yaralı olan yerleri nem kaybını önlemek için sıvı parafinle kapatılmıştır. Bu kütüklere 24.04.2004 tarihinde her kütüğe 20’şer adet erkek I.typographus ergini verilmiş ve erginlerin kütüğe kolayca girebilmeleri için her kütükte kabuğun 0,5x0,5cm’lik kısmı bir keski yardımı ile kaldırılmıştır. Ergin böceklerin bu açılan kısımlardan kütüğe girerek kabuk altında çiftleşme odası açtıkları gözlenmiştir. 26.04.2004 tarihinde her kütüğe 40’ar adet I.typographus’un dişi erginleri verilmiş ve kaçmamaları için kütük 40cm x 40cm x 50cm ölçülerinde yapılmış tel kafesler içine konulmuştur. 30.04.2004 tarihinde, her kütüğe 4 dişi, 6 erkek olarak verilen T.formicarius erginlerinin kütük üstünde çiftleştikleri görülmüştür. T.formicarius erginlerinin beslenmeleri için 17.05.2004 tarihine kadar her gün kafeslere 30 adet I.typographus ergini konulmuştur. T.formicarius erginlerinin 04-14.05.2004 tarihlerinde yumurta koydukları tespit edilmiştir. T.formicarius erginleri 17.05.2004 tarihinde kafeslerden alınarak doğaya bırakılmıştır. Kütüklere verilen ergin I. typographus’ların erginleşerek kütüğü terk etmeleri ihtimali göz önünde bulundurularak, kütüklere yeniden I.typographus ve D.micans erginleri verilmiştir. T.formicarius larvalarının I. typographus’un larva, pupa ve genç erginleri ile beslendikleri ve 30.06.2004 tarihinde son gömleğe geldikleri gözlenmiştir. Son gömlek larvalar, kütüğün içinde kendilerine öğüntülerden hazırladıkları çelenk şeklindeki pupa beşikleri içinde pupa olmuş ve 25-30.08.2004 tarihlerinde erginleşmişlerdir. Bu yöntemle, T.formicarius’un generasyonunu 115-128 günde tamamladığı tespit edilmiştir. Her kütükten ortalama 14 adet T.formicarius ergini elde edilmiştir.

D.micans larvalarının bulunduğu kütüklere kutu metodu ile üretilen T.formicarius larvalarının verilerek yapılan üretim şeklinde: 23.05.2004 tarihinde birinci metottaki gibi kütüklerin üst kısımları, karşılıklı iki tarafından 1cm derinliğinde ve 1cm genişliğinde kambiyum ile odun kısmı bir keski ve çekiç yardımı ile ark şeklinde açılmıştır. Bu kısımlara D.micans’in 500’er adet larvası verilerek, kütükler aleminyum leğen içinde önceden siterilize edilmiş nemli kuma 2-3cm gömülecek şekilde yerleştirilmiştir. D.micans larvalarının bir hafta içinde kambiyumla beslenerek 5-6cm ilerledikleri görülmüştür. D.micans’in bulunduğu galerilere, 30.05.2004 tarihinde kutu metodu ile üretilen T. formicarius’un larvaları her kütüğe 20 adet olmak üzere verilmiş ve açılan kısımlar katı parafinle kapatılmıştır. Kütükte D.micans larvaları ile beslenen T.formicarius larvalarının 15-25.08.2004 tarihinde erginleştikleri görülmüştür. Bu yöntemle, T.formicarius’un generasyonunu 113-123 günde tamamladığı tespit edilmiştir. Bu metotla her kütükten ortalama 13 adet T.formicarius ergini elde edilmiştir.

Kutu ve tüp metodunda: T.formicarius erginlerinin çiftleşme, beslenme ve yumurta koymalarını sağlamak için 6cm çapında ve 4cm yüksekliğinde yuvarlak cam ve plastik kaplar, 20cm boyunda 2cm çapında, 10cm boyunda 1,1cm çapında ve 15,5cm boyunda 1,5cm çapında üç tip cam tüp ile 12,5cm x8,5cm x6,5cm, 16cm x11cm x 7,5cm, 18,5cm x12,5cm x 9cm ebadında plastik kaplar kullanılmıştır. T.formicarius erginleri 13.08.2004 tarihinde plastik kaba konularak, kapak 10 yerinden hava girişi sağlamak amacıyla delinmiştir. Kap içerisine T.formicarius erginleri ile birlikte yaş ladin kabuğu ve I.typographus’un erginleri de konulmuştur. 23.08.2004 tarihine kadar her ergin, 10 gün boyunca her gün 4 adet I.typographus ergini ile beslenmiştir. T.formicarius erginlerinin 17.08.2004 tarihinde yumurta koymaya başladıklar gözlenmiştir. Birinci gömlek larvalar 25.08.2004 tarihinde yumurtadan çıkmaya başlamışlardır. 26.08.2004 tarihinde 80 adet cam tüpe, yarısına kadar hafif nemlendirilmiş ladin talaşı ve bir adet T.formicarius larvası konulmuştur. Cam tüplere konulan birinci gömlek T.formicarius larvaları günlük besin ihtiyaçlarına göre, günlük ve gün aşırı kontrol edilerek 02.10.2004 tarihine kadar D.micans’in son gömlek larvaları verilmiştir. Her beslenme aşamasında tüpteki öğüntü kontrol edilerek, gerektiğinde yenisi ile değiştirilmiştir. T.formicarius larvalarının vişne çürüğü veya eflatun rengine dönüşenleri, 02.10.2004 tarihinde tüpten çıkarılarak 7,5cm çapında 6cm yüksekliğinde içinde hafif nemlendirilmiş ladin talaşı, 1x1cm ebadında yaş ladin kabuğu bulunan yuvarlak plastik kaplara alınarak D.micans’in son gömlek larvası ile beslenmiştir. Larvalar 01.11.2004 günü etrafında öğüntüden oluşan bir pupa beşiği hazırlayarak pupa olmaya başlamışlardır. 25.12.2004 tarihinde ergin olamaya başlayan T.formicarius larvalarının tamamının erginleşmeleri 116-132 günlük sürede gerçekleşmiştir. Bu yöntemle, 40 adet üretim tüpünden 32 adet T.formicarius ergini elde edilmiştir.

Tartışma

Ips typographus Doğu Karadeniz ladin ormanlarının bir numaralı sorunu haline gelmiştir. Bölgede D.micans’tan sonra en tehlikeli kabuk böceği halini almıştır. Artvin Orman Bölge Müdürlüğü bu zararlıya karşı, 1998 yılından beri feromon tuzakları, 2003 yılının sonundan itibaren de mekanik mücadele yapmaktadır. Bölgede I.typographus için asılan feromon tuzaklarına Autzis, 1991; Valkama ve arkadaşlarının (1997) da belirttiği gibi T.formicarius erginleri düşmektedir. Aksu (2002) yılında yaptığı bir çalışmada Madenler orman işletme şefliği ormanlarına asılan feromon tuzaklarına düşen yırtıcı böceklerin A.9’ını T.formicarius erginlerinin oluşturduğunu tespit etmiştir.

1986-1988 yılları arasında Artvin biyolojik mücadele laboratuarında yapılan çalışmalarda bu türün generasyonunun 145-150 gün arasında olduğu saptanmıştır (Yüksel ve ark., 2001). Bu çalışmada kullanılan yöntemlerle bu süre, kütükle üretim yönteminde 115-128, D.micans’lı kütüklerde üretim yönteminde 113-123, kutu ve tüp metodu ile üretim yönteminde de 113-132 olarak bulunmuştur.

T.formicarius’un laboratuar şartlarında üretilmesinde en önemli faktörün sıcaklık ve nem olduğunu belirten Reeve (1997), optimum sıcaklığın 20^o C ve nemin € olduğunu böceğin en faal sıcaklığının 23 ^o C olduğunu tespit etmiştir. Yaptığımız çalışmada sıcaklık 22^o C ve havadaki nemi u seviyesinde tutulmuştur.

Yüksel ve arkadaşları (2003) tarafından I.sexdentatus’un yırtıcısı olarak kütük metodu ve kutu yöntemi ile üretilen T.formicarius, yapılan bu çalışmada da I.typographus’un predatörü olarak üretilmesinde başarı sağlanmıştır.

Sonuç

Ips typographus Doğu Karadeniz ladin ormanlarının bir numaralı sorunu haline gelerek Artvin’de 1.000.000m³ ten fazla ladin ağacının kurumasına neden olmuştur. Bu böcekle biyoteknik ve mekanik mücadelelerin yanı sıra biyolojik mücadele yöntemlerinin de devreye sokulması zorunlu bir hal almıştır. Bu amaçla T.formicarius’un laboratuar şartlarında üretilerek, Ips typographus’un zarar yaptığı sahalara verilmesi ile böceğin dengesiz bir şekilde çoğalmasının önüne geçilerek doğal denge sınırına geri çekilmesi amaçlanmıştır. Uygulanan üretim metotları arasında, kütük metodunun; kafes içinde yapıldığı için zor ve ekonomik olmadığı gibi, her dişi erginden ortalama 3 adet T.formicarius ergini elde edilebildiği, D.micans larvalarının bulunduğu kütüklere kutu metodu ile üretilen T.formicarius larvalarının verilerek yapılan üretim şeklinin; iki aşamalı olduğu için ekonomik olmadığı gibi her kütüğe verilen 20 adet larvanın e’i erginleşebildiği, Kutu ve tüp metodunun; daha ekonomik ve kolay olduğu denemelerle anlaşılmıştır.